BREDA-EN-ALLES-DAAROMHEEN

 

 

 

 

 

Vier rode routes in Breda.

 

Stadswandeling:

een sociale geschiedenis in Breda met verwijzing naar slechte woontoestanden,

opkomst van het socialisme en oprichting van SDAP afd. Breda

in de periode 1880-1920.

 

 

Samensteller Drs. J.F.A. Smit, Breda tel. 076-5411782

 

 

 

 

Grote kerk van Breda

 

 

Inleiding.

 

Deze wandeling door het centrum van Breda frist het geheugen op en haalt wat beelden terug uit een periode - nog niet eens zo lang geleden - toen het hebben van werk, inkomen, een plek om te wonen, een huisarts als het nodig is, tijd om je te vermalen, voor een omvangrijke groep bewoners van Breda niet was weggelegd. Mensen hebben zich verenigd en een sociaal-politieke strijd gevoerd om hun levensomstandigheden te verbeteren. De route voert langs plekken die destijds van betekenis waren, omdat er zich gebeurtenissen afspeelden die alle reden gaven om te strijden voor nieuwe rechten en betere omstandigheden dan wel omdat daar mensen hun belangen organiseerden.

 

In 1878 was de Sociaal-Democratische Vereniging ontstaan en drager van de nieuwe tijd en strijd, vanaf 1881 voortgezet als Sociaal-democratische Bond. Toen kwam de splitsing tussen de meer anti-parlementairen en degenen die vooral langs parlementaire weg maatschappelijke veranderingen wilden bereiken. Op 26 augustus 1894 leidde dit in Zwolle tot oprichting van de SDAP.

 

H.H. van Kol, een bemiddeld man - ingenieur - met een staat van dienst in het toenmalige Indië en woonachtig  van 1898 tot 1904 in Princenhage bij Breda, was een van de oprichters, naast H. Spiekman, W.H. Vliegen, J.H. Schaper en P.J. Troelstra.

 

In Breda werden diverse pogingen ondernomen om tot een afdeling te komen, maar gebrek aan geld, menskracht, visie, tegenwerking en bedreiging, maar ook onderlinge onenigheid, stonden dit in de weg. In 1905 was er echter wel sprake van voldoende bewustwording na een reeks van propagandistische bijeenkomsten en publicaties. Dr. Jan van den Brink - priester-socialist - in Breda was de drijvende kracht achter de socialistische beweging en met medestanders als C. Evertse, W.C. van Oordt, C.J. Ferger, werd tot heroprichting van de afdeling Breda van de SDAP overgegaan op 18 maart 1905. Het ledental liep snel op tot 77 maar daalde in 1907 al weer tot de helft. Er volgden enkele grote publieke bijeenkomsten in verband met Tweede Kamer verkiezingen en in 1907 werd van den Brink het eerste gekozen SDAP-lid in de gemeenteraad van Breda. Ondertussen was er een vereniging van arbeiders in vakverenigingen aan de gang, vonden er stakingen plaats en liepen er dwarsverbanden. Jan Meyvis,  sigarenmaker van beroep en strijder voor arbeidersbelangen op socialistische grondslag. Hij personifieert de samenwerking tussen de partij en de vakbeweging in die beginjaren. In 1919 werd hij raadslid voor de SDAP, een van de vele functies naast voorzitter van de Bredasche Bestuurdersbond. Hij werd benoemd tot ereburger van de stad.

 

De wandeling laat zich gemakkelijk onderbreken. De eerste ronde gaat van Station via Boschstraat-Park - Schoolstraat - Reigerstraat naar de Grote Markt en Café De Bommel in de Halstraat.

 

Een tweede deel van de wandeling volgt de Haagdijk met de woongebieden aan de rechter en linker zijde: Middellaan, Leuvenaarstraat en de Achterom/Nieuwe Huizen. Café Kop Nieuwe Huizen is een vanzelfsprekende halte.

 

Een derde deel volgt de Fellenoordstraat, Jan van Polanenkade en Oede van Hoornestraat. Voor de liefhebbers is er dan nog een wandeling naar de Weerijssingel en Van Vlietstraat. En daarna het voormalige Concordia op het Van Coothplein eindigend bij vroeger het schouwburg café-restaurant Charelli. Daarna blijft er nog een korte wandeling over langs de Keizerstraat, de Lange Stallen, Nonnenveld en eindigt U bij het Bredaas Museum en het Stadsarchief op het Chasséterrein.

 

 

 

Stationsweg nr. 4 - Volksbierhuis De Toekomst

 

 

 

Stationsweg

 

 

Leden van de Socialistenbond hadden het pand ingericht van hun weinige middelen. Het werd gehuurd in 1891 door de voorzitter van de NBvAKS, van Koert. Op 30 juni 1895 sprak Domela Nieuwenhuis zo’n 250 tot 400 belangstellenden toe. In het naastgelegen café Van Boxtel begonnen anti-socialisten de bijeenkomst te verstoren. Desondanks werd het vaandel voor de Socialistenbond Afdeling Breda ontvouwd met de tekst: “Voor het volk, door het Volk, SB afdeeling Breda.” Op die avond werden ruiten ingegooid en zou er zijn geschoten. De volgende dag verzamelde zich opnieuw publiek in het café en in de loop van de avond leidde dit tot een aanval van vernielzucht. Het pand "De Toekomst" werd grondig vernield en de inventaris kort en klein geslagen. Ook de bovenwoning van beheerder Baeylé en zijn gezin moest er aan geloven. Deze bewoners konden ontsnappen met anderen via de achtertuin en het er achtergelegen huis van kamerlid Tydeman aan de Delpratsingel. Het schandaal kreeg landelijk bekendheid.

 

In de Bredasche Courant en de Nieuwe Bredasche Courant werd het politie-optreden ter discussie gesteld en vastgesteld dat kei-stenen geen argumenten waren tegen socialisten. De Bredanaar, een advertentieblaadje, was echter zeer tevreden over de kloppartij en stelde dat ‘de woekerplant van het socialisme in Breda niet zou kunnen gedijen.’ De panden aan de Stationsweg zijn inmiddels gesloopt en hebben plaats gemaakt voor het kantoorgebouw Fontana.

 

 

Vervolg rechtdoor en om de hoek rechts:

 

 

Terheijdenstraat 29.

 

 

Terheijdenstraat

 

 

 

 

Terheijdenstraat in 1940 (na bombardement)

Op de achtergrond de Sint Josephkerk.

 

Een persoonlijke herinnering: Na het bombardement werden vrij snel de puinhopen opgeruimd, maar nimmer werd op deze plek nog iets teruggezet. Het bleef een open plek, met het eerste inzichtzijnde pand alwaar later drankenhandel Priem zich vestigde. Aan de andere kant vestigde zich een brood- en banketbakkerij van der Corput (een oom en tante van mij). Aldus, Kees Wittenbols.

 

 

Leeslokaal-boekhandel en ontmoetingsplek van de vrije socialisten. Eigenaar was P. Hopman, die propagandist was voor de nieuwe beweging. In zijn lokaliteit kon men alle socialistische bladen, boeken, liederen en gedichten lezen zonder verplichting om een consumptie te nemen. Het pand lag gunstig omdat zo vlak bij de spoorwegovergang er altijd wel mensen moesten wachten. Met bladen als De Volkstribuun en Recht voor allen werd gecolporteerd. Soms werden colporteurs gemolesteerd.

 

 

Vervolg in de richting van de Delpratsingel:

 

Oversteken naar de Mauritsstraat, oversteken naar Korte Boschstraat en Valkenstraat. Achter het nieuwbouwcomplex met jongerenhuisvesting van Singelveste via parkeerplaats doorgang, via stegen naar de Boschstraat. Huisnrs. 113a en 93a. Ook aan overzijde diverse stegen naar achtererven.

 

 

Boschstraat: gangen, stegen en achtererven.

 

 

 

Boschstraat

 

 

Bossche barakken, Achter Doelen, Abrahamsschoot, Mosterd gang, Duivelshoek. Ellendige woonomstandigheden in oud-legerbarakken met eenkamerwoningen en stegen. De Bouwerijstraat aan het einde had omstreeks 1875 een zeer slechte naam: het Vlooienest. In 1603 brak een epidemie uit met 1823 doden op de verschillende achtererven van de omgeving van de Boschstraat en de Haagdijk. De Kleine Doelstraat komt voor in het cijnsregister van de aalmoezenierarmen van 1780. In 1851 is er sprake van klachten over de vuiligheid en de modderpoel op deze plek. In 1872 heet deze hoek de Duivelshoek als naam voor een beruchte buurt met arme drommels. Er woonden bedelaars, kunstenmakers, kramers, ratten- en mollenvangers. In het Verslag van den Toestand der Gemeente over 1872 wordt er op aangedrongen - die vuile gracht bedoeld wordt - de Oude Vest, waar de Duivelshoek op uit kwam, zo spoedig mogelijk weg te ruimen. In 1877 vindt dit plaats en volgt woningbouw op de nieuwe Sophiastraat. In deze omgeving Bouwerijstraat en hoek Valkenstraat werd café Vogels het trefcentrum van de Vrije Socialisten.

 

De drijvende kracht van deze groepering was Matheus Pieter Vermeeren, wonende in de Van Goorstraat 31. Kleermaker van beroep. Hij stichtte de Socialistenvereniging in Breda in 1898. Hij schreef stukken in de Vrije Socialist en De Toekomst.

 

In de jaren 1903 en 1904 kwamen de vrije socialisten vrijwel iedere zondagmiddag hier bijeen. Na 1905 was het vrij socialisme min of meer een eenmanszaak van Vermeeren. Hij bleef publiceren en ontwikkelde studieclubjes.

 

Bouwerijstraat verbindt nog steeds de Boschstraat met de kop van de Valkenstraat. De Duivelshoek, naast het voormalige woonzorgcentrum Raffy op nr. 57, loopt uit op een parkeerplaatsje dat bij Raffy hoort.

 

 

Vervolg via Bouwerijstraat richting park, recht oversteken en park inlopen richting kasteel.

 

 

Aan de rechterzijde het beeld De Vlucht, verwijzend naar de evacuatie van inwoners van Breda, zo’n 15.000 mensen naar het dorpje Achtmaal en zo’n 24.000 mensen naar Hoogstraten en Antwerpen op 13 mei 1940. Op de kruising linksaf richting Kasteelplein. Let op het restant van de stadsmuur-toren uit de periode 1332-1538 en de achterzijde van het Begijnenhof en de kapel. Op het Kasteelplein het Kasteel (KMA), het voormalige HBS-gebouw en het pand Justinus van Nassau, de 17de eeuwse gouverneurswoning. Met daarnaast aan een binnenplaats, Kaatsbaan, jongerenhuisvesting van Wonen Breda.

 

 

KMA Kasteelplein.

 

 

 

Kasteelplein

 

 

De eerste beschrijvingen van het kasteelplein dateren uit 1361. In 1622 wordt op een kaart van Blaeu gesproken over het Pleyn voor het kasteel. Het kasteel zelf is gebouwd in opdracht van Jan van Polanen in het midden van de veertiende eeuw. Ten tijde van de Nassau’s was het een ontmoetingsplaats van de belangrijke edelen. Engelbrecht van Nassau huwde in 1403 Johanna van Polanen. Langs die lijn kwam de Nassau-familie in de toenmalige Nederlanden. In de zestiende eeuw was het kasteel de verblijfplaats van Prins Willem van Oranje. In 1826 werd door Koning Willem I de Koninklijke Militaire Academie opgericht en gevestigd in het Kasteel. De opleiding tot officier duurde twee tot vier jaar. Het aantal studenten varieerde steeds tussen 200 en 400 cadetten. Hier gaven in de 80- en 90-tiger jaren van de negentiende eeuw leraren les, die voorstanders waren van nieuwe maatschappelijke verhoudingen. Zij worden de KMA socialisten genoemd en hebben hun opvattingen moeten bekopen met ontslagen en gedwongen vertrek:

 

B.P. Korteweg, Karel van den Bussche (oprichter van NBvAKS propagandist en organisator), J. Cock en D.H. Meyer.

 

Domela Nieuwenhuis trad op, alsmede anderen die de nieuwe tijdgeest aankondigden, zoals Wilhelmina Drucker, W. Helsdingen, W. Vliegen, Ds. W. Bax, A.H. Gerhard en H. van Kol. Allen op uitnodiging van de NBvAKS.

 

 

 

Domela Nieuwenhuis

 

 

De Bredasche Courant deed geen aankondiging noch verslag van deze bijeenkomsten. Deze courant wenste niet mee te werken aan verspreiding van socialistische beginselen.

 

Cock, Meyer en G.L. Jansen, redacteur bij de Nieuwe Bredasche Courant, richtten het blad De Sociale Gids op. Jansen schreef artikelen onder pseudoniem: Zondig Paterken in de Volkstribuun. Onduidelijk is gebleven of onderwijzer Willem van Doorn niet ook dit pseudoniem gebruikte.

 

 

Vervolg de route rechtdoor via de Cingelstraat en buig naar links af de Schoolstraat in.

 

 

Synagoge, Schoolstraat.

 

 

 

Schoolstraat

 

 

Straat komt al voor op vestbrief uit 1522 van het huis De Arend. Mogelijk stond de Latijnse school aan het eind van de straat .

 

In 1808 werd de joodse gemeenschap in Breda opgericht. Veel joodse inwoners woonden in de omgeving van de Haagdijk waar ook een synagoge was. In 1844 werd de synagoge in de Schoolstraat gebouwd. De joodse gemeenschap telde in 1940: 217 leden. In juli 1942 werd de Joodse gemeenschap - 197 Bredase joodse medeburgers - afgevoerd naar concentratiekampen van het Nazi-bewind in Duitsland. Er kwamen drie van hen levend terug uit de kampen. 26 personen hadden onderduikadressen gevonden en overleefden de oorlog. 12 Joodse medeburgers waren bijtijds naar het buitenland gevlucht en overleefden eveneens de catastrofe. De synagoge raakte ernstig in verval omdat er geen gemeenschap meer over was in de na-oorlogse tijd. In 1986 werd een initiatief genomen en door wethouder Welschen, PvdA en het kollege van B en W. van de Gemeente gesteund, om de synagoge te herbouwen. Architect Frits Haverman Breda heeft dit verzorgd. Zie de gevelsteen met de jaartallen 5752 en 1992. Bekende SDAP-ers uit de Joodse gemeenschap waren: P. Paalman (raadslid) en B. Cohen (eveneens lid van de gemeenteraad in Breda) en beiden omgebracht in Sobibor.

 

 

Vervolg de Schoolstraat. Deze komt uit op de Reigerstraat. Links af. Op de plaats waar nu bioscoop Casino is gevestigd was vroeger het café-restaurant annex zalencomplex Hof van Holland.

 

 

Reigerstraat. Hof van Holland.

 

 

 

Reigerstraat

 

 

Naam Reigerstraat verwijst naar bomen met reigernesten omstreeks 1570. Vroegste woonpanden al van 1350-1450 in steeg tussen panden nrs. 10 en 14.

 

De Hof van Holland was een belangrijke vergader- en lezingenlokaliteit met een openbaar karakter. De NBvAKS organiseerde hier belangrijke bijeenkomsten o.a. in 1887 met Hoofdbestuurslid W.P. Koopman over Algemeen stemrecht en volkswelvaart, een tweede lezing met Dr. J.M. Smit, een ontslagen leraar uit Apeldoorn en enkele maanden later met A.H. Gerhard over weerplicht en vrouwen- en kinderarbeid. In 1899 hielden SDAP-ers hier propagandabijeenkomsten. Jelle Troelstra en H.H. van den Kol traden hier op, nadat enkele weken te voren stationschef F.P. Oudens uit Etten-Leur aan het hoofdbestuur had meegedeeld, dat er een SDAP-afdeling Breda door hem was opgericht. Deze poging tot vorming van een SDAP-afdeling liep op gebrek aan organisatie, geld - leden die er openlijk voor uit durfden te komen - vast. In 1905 lukte het definitief wel om een afdeling te vormen en te ontwikkelen. Van Kol, socialist van het eerste uur, trad veel op in den lande en ook in Breda. Hij vatte zijn streven alsvolgt samen:  “de aarde bewoonbaar te maken voor allen, een samenleving van gerechtigheid te stichten.”

 

 

Vervolg de Reigerstraat.

 

 

Op de hoek staat het pand De Prins Cardinaal. Hier zijn groepswoningen voor jongeren op de bovenverdieping, net zoals in het markante hoekpand met torentje aan de overzijde in de Catharinastraat, met beneden horeca en boven studentenkamers. Beide projecten zijn van WonenBreda. Steek over naar de Grote Markt, passeer de Grote Kerk van Breda en het Stadhuis en de vele café’s en loop rechtdoor de Halstraat in. Let op de mooie glas-in-lood-ramen in het pand De Bommel.

 

 

Halstraat. Café De Bommel.

 

Halstraat

 

 

Voorheen café De Moriaan. In 1898 werden hier protestbijeenkomsten gehouden tegen de uitspraken in de Hogerhuiszaak. Het gerechtshof in Leeuwarden had de drie gebroeders Hogerhuis tot 6, 11 en 12 jaar gevangenschap veroordeeld voor onbetekenende diefstalzaken: Klassejustitie! Het café was een pleisterplaats van de Vrije Socialisten.

 

 

De wandeling wordt verplaatst van de noord-oostelijke kant - de Boschstraat - zijde van de stad naar het westelijke deel.

Via de Grote markt, langs de Kerktoren, naar de Havermarkt, een van de markante uitgaanscentra vooral voor de jeugd uit Breda en omstreken.

Daar de Vismarktstraat door naar de Haven.

Oversteken naar de Adriaan van Bergenstraat.

 

 

Zoutstraat 6 - Adriaan van Bergenstraat: Café Paesie.

 

Zoutstraat

 

 

Hier werd in de zeventiende eeuw een nieuw stadsdeel gebouwd. Aan de zuidzijde van de Zoutstraat lag een kort doodlopend straatje genaamd Stads-arbeidershuisje. W.J.G. Paesie vestigde in de Zoutstraat een SDAP-boekhandel annex geheelonthouders- café. In het jaar 1905 was het de pleisterplaats van vakbonden, geheime SDAP-leden, sociaal-democratische jongelingsvereniging De Zaaier. Spreekster Roosje Vos trad er op. Na onenigheid met de SDAP in 1906 namen de Vrije Socialisten het café als plek over. De SDAP-aanhang vertrok naar het Volksgebouw "Vooruit" aan de Jan van Polanenkade 58.

 

 

Vervolg de A. van Bergenstraat, rechtsaf de Nieuwe Dieststraat, dan linksaf de Middellaan tot aan de Leuvenaarstraat.

Rechts vooruit het nieuwbouwcomplex van kantoor, studentenwoningen en binnenstadsappartementen van WonenBreda. Linksaf via Leuvenaarstraat en Nieuwe Leuvenaarstraat langs Verpleeg- en Zorgcentrum St. Elisabeth naar de Donckvaart en Dieststraat naar de Haagdijk/Rozemarijnstraat.

 

 

 

Donckse of Leuvenaarse barakken - Dieststraat - Donckvaart - Middellaan - Gasthuisstraat.

 

 

 

Middellaan

 

 

Deze omgeving was een van de diverse beroerde woon- en werkplekken van de stad. De Donckse barakken dateren van omstreeks 1646 en waren bestemd voor huisvesting van soldaten. De naam Leuvenaar is een verbastering van het oorspronkelijke leugenaar, de naam van een 1682 aangelegd bolwerk in de vestingwerken rond de stad.

 

Omstreeks 1890 waren er diverse bedrijven gevestigd. Onder andere De Kwatta, Tabakskerverij Charles en Henri v.d. Vin en Co, Chocoladefabriek De Bont, Sigarenfabriek Meeuwesen en Co., De Voorzorg, steenhouwerij Petit. Aan de overzijde aan de Tramsingel de Etna, een gieterij met al 74 arbeiders in 1890, in 1902 al 250 arbeiders. In 1909 brak er een twee maanden durende staking uit over arbeidsvoorwaarden. Het was zwaar en ongezond werk in die tijd.

 

Daar tussenin stond woonbebouwing die eigenlijk die naam niet mocht hebben. Langs de Middellaan en in de zijstegen stonden slechte bebouwing tot na de 2-de wereldoorlog. Aan de Middelaarstraat stonden 12 Van Coothwoningen, een schenking van de arts Van Cooth aan de Gemeente Breda. Deze zijn in 1974 gesloopt. Wbv. Volkshuisvesting Breda bouwde, na jarenlang braakliggen van het terrein, in 1995 op de hoek woningen voor stadsbewoners, studenten en een kantoor dat zij zelf ging gebruiken. De naam van de woningcorporatie wijzigde in WonenBreda.

 

In het gebied liep de Donckvaart evenwijdig met de Haagdijk. Aan de andere zijde van de Haagdijk liep de Gampel. De samenstroom in de Mark van beide waterlopen is het befaamde hart van Breda. “Waar Mark en Aa tesamen stromen, daar ligt ons eigen stad Breda.” In 1838 had hier een cholera-epidemie plaats. Door de zusters van de Congregatie der Gasthuiszusters van Breda werd in een verslag in 1819 geschreven:

 

“dat vele noodlijdende inwoners van Breda bij ziekte zich in allerjammerlijkste toestand bevonden en de uiterste ellende ten prooije dikwijls voor hunnen tijd omkwamen” en verder “dat zij zich dan nog soms in verblijven bevonden, waarin zij alles, wat hun enigszins op herstellingen kon doen hopen, moesten missen.”

 

In dat jaar werd het het R.K. Burger Gasthuis gesticht door L. Ingen-Housz, F. Hoppenbrouwers en F. Eeltiens. Het latere Elisabethziekenhuis.

 

 

 

Vervolg met wandeling over de Haagdijk en verbaast u over het verspringen van de huisnummering.

Dit verwijst naar de oorspronkelijke stegen en gangen en naar achtergelegen woningen, dat wil zeggen:

één-kamer hokken en krotten.

Keer terug naar de Rozemarijnstraat aan de kant van de Haagdijk en Markendaalseweg.

 

 

Haagdijk.

 

 

 

Haagdijk

 

 

Oorspronkelijk een zandruggetje tussen Donckvaart en Gampelvaart van de stad Breda naar Princenhage. Wordt al vermeld in 1368 als Haghedijc op een oorkonde van het Begynhof.

 

De Haagdijk kende een groot aantal gangen en stegen met woonbebouwing en kleine nijverheid.

 

In 1832 was in een van de stegen de synagoge gevestigd. In deze omgeving woonde veel joodse bevolking. Tussen nr. 99 a en 117 is de Zaadgang, met woninkjes die pas na 1962 werden opgeruimd. Tussen de nrs. 119  en 133 is een gang, genaamd Achter de blauwe hand, die doorloopt naar Achterom. Hier was een ververij. Een muurschildje in de steeg met vermelding 153-171 a/b verwijst naar voormalige adressen op het achtererf. Tussen nrs. 171 en 181 a bevindt zich (achter een deur) de Watergang. Door de poort bij 197 en 205 a op het achterplaatje twee woonpanden nr. 195 en 195a. Aan de Noordzijde ligt de Raapse gang, ook wel Robse gang genoemd. Onbewoonbaar verklaard en ontruimd in 1901. Tussen de nrs. 86 en 106 de poort van Mermans met in 1931 onbewoonbaar verklaarde woningen. Tussen nrs. 134 en 142, Achter Tarpot. Tussen nrs. 180 en 198 een hofje met vijf woninkjes in eigendom bij WonenBreda en de kapel uit 1899 behorende bij St. Elisabeth verzorgings- en verpleeghuis. Verder op de Hopsteeg, die verdween bij de bouw van het Gasthuis. Armoe en ellende alom. Bij gemeentelijke inspectie in 1905, op de dag van de oprichting van de SDAP afd. Breda d.d. 18 maart 1905, van een bouwval in een van de stegen trof men iemand aan half hangend met z’n benen buiten het bed. Omwonenden gaven commentaar: “dood door ermoei.”

 

Bij de uitmonding van de Gampelvaert in de Marck was vroeger (1517) een scheepstimmerwerf en aan de Gampelvaert waren vijf brouwerijen gevestigd in de late middeleeuwen.

 

Dr. Jan van den Brink - priester en socialist - trad in de jaren 1904-1912 naar voren in Breda als de organisator/propagandist voor de socialistische idealen. De sensatie van een ex-priester zal wel hebben meegespeeld bij de belangstelling voor zijn redevoeringen. Een van de brochures van hem had de titel: “Kan of moet een katholiek Socialist zijn, uitgave 1904.

 

Hierna werd hij door de bisschop uit zijn functie geschorst. In 1905 was hij kandidaat voor de Tweede Kamer, in dat jaar richtte hij met anderen de afd. Breda van de SDAP op. Hij had veel aanhang onder de bevolking van de Haagdijk en de woonbuurten aan beide zijden, waar de woonomstandigheden ellendig waren. In 1907 werd hij gekozen met forse steun uit kiesdistrict III, de arbeidersbuurten rond de Haagdijk, in de Gemeenteraad van de stad Breda. Hij was enkele jaren erg actief in de raad met als belangrijk moment zijn beschuldigingen aan het adres van de politie, wegens hun optreden bij een groot arbeidersconflict in 1909 bij de Etna-fabriek.

 

 

Vervolg de wandeling terug naar de Rozemarijnstraat.

 

 

Rozemarijnstraat/zijstraat Haagdijk.

 

 

Rozemarijnstraat (hofje)

 

 

Deze steeg heeft ook de naam gehad Peerloopseersteeg. Dit is een verwijzing naar Peter Cornelis Jan Schelkens die moeilijk ter been was (1553). In 1644 wordt gesproken van Rosemarynstraetken. Vermoedelijk werd er rozemarijn gekweekt die werd gebruikt voor het vlechten van kransen voor bruiloften, doopfeesten, begrafenissen. De woonsituatie was er aller-beroerdst in de 18de eeuw.

 

De slechte bebouwing werd in 1909 opgekocht door N.V. Volkshuisvesting, gesloopt en herbouwd. In de vijftiger jaren waren er kunstenaars aan het pleintje woonachtig. Een van de broers Korenman, kunstenaarsfamilie heeft hier een pand gerestaureerd en uitgebouwd.

 

In 1988 werd de oude bebouwing door wbv. Volkshuisvesting gesloopt voor vervanging door 32 woningen en 2 kleine winkelpanden. Zie gevelsteen met vermelding van de steenlegging door Dr. Jan van den Dam, oud gemeentesecretaris en voorzitter van wbv. Volkshuisvesting Breda.

 

Een voormalig fabriekspand Van Gils, pakhuis naast het wooncomplex huisvest een kunstenaarscollectief. Zij bouwden in de tachtiger jaren het pand op voor het huidige gebruik.

 

 

Vervolg de wandeling door de Achterom naar de huidige Gerardus Majella buurt, de Pelmolenstraat - Provooststraat en Nieuwe Huizen.

Vandaar via de Schorsmolenstraat naar de Fellenoordstraat.

 

 

Achterom - Antwerpse Barakken - Leuvenaarswal, Gasthuisvelden - Gampelstraat - Pelmolenstraat.

 

 

 

 

Antwerpse Barakken

 

 

 

 

Achterom

 

 

Het gebied Gasthuisvelden is het industrieterrein van de 17de eeuw in Breda.

 

In 1828 werd een onderzoek gedaan naar de inkomenspositie van ingezetenen van Breda. 3919 personen hetgeen ruim 39 % van de bevolking van de stad was, leefde rondom het bestaansminimum. In de periode 1865 doet zich de meeste armoede voor. De omgeving van Achterom-Gasthuisvelden-Gampel huisvestte een aanzienlijk deel van in armoede levende mensen in zeer slechte woningen, wat veelal niet meer dan een-kamervertrekken waren. De Antwerpse barakken dateren van 1640, huisvesting voor soldaten in lange rijen kamerwoninkjes. In 1840 is het particulier eigendom en ingericht tot woningen voor schamele lieden. Vanaf 1870 heet het Korte en Lange Gampelstraat, ook wel Gribus genoemd. In 1890 rapporteert Dr. Abraham van der Loeff in het verslag van de staatscommissie voor de Arbeidsenquete, over die ellendige woontoestanden in Breda… ”De meeste zijn ellendige krotten.” In 1904 was de situatie nog nauwelijks anders. Toen kwam het onderzoeksrapport uit van de afd. Volksbond tegen drankmisbruik over de ellendige woon- en leefomstandigheden in Breda. Het werd de aanleiding tot de oprichting van de N.V. Volkshuisvesting die daadwerkelijk overging tot het opkopen en opruimen van krotten en het bouwen van nieuwe woningen.

 

 

 

Lange Gampelstraat

 

 

Vanaf 1909 werden diverse bouwprojecten uitgevoerd met name in het gebied Gampel. In 1980 bouwde wbv. Volkshuisvesting een nieuwe jongerenhuisvesting opnieuw aan de Korte Gampelstraat. De straat kreeg de naam Pelmolenstraat. De Gampelvaart werd in 1897 gedempt. Op een achterterrein tussen nrs. 10 en 12 ligt het Oud Kanon. De naam komt het eerst voor in 1780 in het cijnsregister Aalmoesenie Armen. De woningen op het pleintje worden in 1920 gesloopt en er worden 10 noodwoningen teruggebouwd plus later diverse pakhuizen. E.e.a. terug te vinden in de administratie van N.V. Volkshuisvesting. Dr. R. Verlegh rapporteerde aan de Gemeente Breda dat er veel clandestiene prostitutie voor kwam in de omgeving van de Antwerpse barakken. In fasen heeft er sloop- en nieuwbouw in deze omgeving plaatsgevonden. Een bijzonder plekje in dit gebied was de Provooststraat. Hier bevond zich het gevangenisgebouw Provoost-Geweldiger, daterend uit 1684. Het werd in 1825 omgebouwd tot huisjes. “Huisjes achter het ziekenhuis.” In 1915 staat het hier bekend als Rattenvang. Het wordt in 1919 gekocht door NV. Volkshuisvesting en in 1928 ontruimt en gesloopt.

 

In 1912 werd grond gekocht en bouwde men 69 woningen Hollandse tuin, een jaar later nogmaals 15 woningen en vervolgens in 1918 nog eens 225 woningen aan de Jan van Polanenkade.

 

 

 

Jan van Polanenkade

 

 

Gevelstenen aan de woningen langs de Fellenoordstraat nr. 67 verwijzen naar Caroline Badon Ghyben, een van de oprichters van de eerste woningcorporatie de N.V. Volkshuisvesting in Breda. De teksten in de gevels van de huisnrs. 83 en 85 spreken boekdelen over de opvattingen achter deze woningbouw. Dit deel is moeizaam gerenoveerd omstreeks 1980. De gevels van de blokjes woningen langs de Fellenoordstraat zijn eind negentiger jaren gerestaureerd door Wonen Breda. Grote delen van de woonbebouwing van de Gampel zijn in de zeventiger jaren vervangen door nieuwe woningen door Woningbouwvereniging St. Joseph.

 

 

Vervolg de wandeling via de Reinierstraat, een van de zijstraten van de Fellenoordstraat naar de Oede van Hoornestraat.

Na het gerestaureerde pand van de voormalige ijsfabriek aan de linkerzijde van de Jan van Polanenkade, achterzijde Kadaster.

 

 

Jan van Polanenkade 58.

 

 

Dr. Jan van den Brink werd op 24 februari 1905 ingeschreven als lid van de SDAP.

 

In de jaren rond 1905-1907 speelde de interne richtingenstrijd tussen de dogmatisch marxistisch georiënteerde linkervleugel en de revisionistische vleugel, die veranderingen langs parlementaire weg vooropstelde.

 

In het gebouw “Vooruit” Jan van Polanenkade 58 werd een verbruikerscoöperatie opgericht in 1905 naar voorbeeld van zo’n coöperatie uit Gent met aanbod van brood, koffie, thee en sigaren. In een aantal jaren tijd verdubbelde het ledental van 60 naar 120 leden. Na de zomer van 1906 kwam er ruimte in het pand vrij, zodat de SDAP na verwikkelingen met Paesie hier introk en over een eigen vergaderlokaal beschikte, dat tevens boek- en brochurehandel was. Met een leestafel. Het gebouw heette voortaan “Vooruit Volksgebouw.” Een van de eerste openbare vergaderingen was van de sociaal-democratische Jongelingsvereniging ”De Zaaier.” Zij lieten de bekende spreekster Koosje Vos optreden. Ook de sociaal-democratische vakbeweging trok bij het gebouw in.

 

 

Vervolg de wandeling met een uitstapje over de singel.

 

Wandel terug naar de Fellenoordstraat door de Landsheerstraat en steek over naar het hoge belastingkantoor schuin rechts.

Via het Arsenaalpad bereikt U de brug naar de aan de overzijde gelegen Vredenburchsingel.

Vervolg deze rechtsaf langs het water naar de Weerijssingel.

Daar treft U de Nuijtsstraat - Van Vlietstraat en Havermansstraat.

 

 

 

Van Vlietstraat.

 

Van Vlietstraat

 

 

Jan Meyvis heeft als geen ander de moeilijke jaren 1895 -1920 aan den lijve ervaren.

 

Hij droeg de socialistische beginselen uit, organiseerde de sigarenmakers in een bond hetgeen hem geregeld op broodroof kwam te staan: ontslag. Vanuit de katholieke leiding in Breda werd hij bestreden.

 

Hij was vanaf het begin lid van de SDAP-afdeling in Breda. Hij was jarenlang voorzitter van de Bredasche Bestuurdersbond en raadslid vanaf 1919. Hij richtte talrijke organisaties op socialistische grondslag op, o.a. de Muziekvereniging “Kunst aan het Volk.” Hij was ook jarenlang bestuurslid van de socialistische Algemene Bouwvereniging Breda e.o., die in 1920 werd opgericht en enkele jaren later woningen bouwde aan de  Havermansstraat en Van Vlietstraat en later aan de Nuijtsstraat, nadat al enkele jaren eerder door N.V. Volkshuisvesting begonnen was met de bouw van arbeiderswoningen.

 

Jan Meyvis werd in 1947 tot ereburger van Breda benoemd na een levenslange inzet voor “zijn arbeiders.” Hij woonde in de van Vlietstraat. Bij zijn begrafenis begeleidde een grote groep vooraanstaande personen uit de kring van PvdA en Vakbeweging, maar ook uit de gemeenteraad van Breda, de stoet van zijn huis naar de Begraafplaats Zuilen. Onder begeleiding van muziek door Kunst aan het Volk.

 

 

Vervolg de wandeling door terug te lopen langs de Vredenburchsingel naar Markendaalseweg.

 

Ga linksaf richting stadscentrum.

Sla rechtsaf naar het Van Coothplein.

 

 

Het Concordiagebouw is in de negentiger jaren verbouwd tot een appartementencomplex. Op de plaats van de grote zaal en de toneeltoren is nu een binnenplein met appartementen.

 

 

Concordia, Van Coothplein.

 

 

 

Van Coothplein

 

 

In juni 1905 was Dr. Jan van den Brink kandidaat voor de Tweede Kamer en trad hij op met een twee uur durende redevoering en debat in Concordia. Van der Kallen, redacteur van het Dagblad van Noord Brabant was tegenspeler. De zaal was afgeladen met circa 1300 personen. Enkele dagen later vervolgde hij zijn verkiezingstoespraak in de Hof van Holland.

 

In het najaar volgden opnieuw SDAP-bijeenkomsten met landelijke kopstukken als Helsdingen, Spiekman, Hermans en Troelstra. Van den Brink sprak opnieuw voor een overvolle zaal Concordia. In juli 1907 stond Van den Brink kandidaat voor de gemeenteraad van Breda en sprak opnieuw in Concordia voor een geestdriftig publiek. De Bredase courant - van liberale snit - deed verslag op 9 juli onder de kop “stampvolle zaal juichte en jubelde telkens.” Het leidde tot zijn verkiezing na een herstemming tussen de kandidaten omdat niemand de volstrekte meerderheid haalde bij de eerste ronde. Op 15 juli 1907 plaatste de Bredasche Courant een hoofdartikel, waarin zij uitvoerig uit de doeken deed voor welk probleem de redactie zich geplaatst zag. Wie van de kandidaten moest zij nu aanbevelen voor de twee beschikbare plaatsen?

 

Zij hadden een voorkeur voor de liberale Jacoby, maar zagen het probleem dat onthouding van stemmen de clerikale kandidaten in de kaart speelden. De tweede kandidaat was een keus tussen een conservatief of een socialist. Na allerlei afwegingen van kwaliteiten, het gebrek eraan en kijkende naar de samenstelling van de raad en de problemen in de stad, kwam de redactie tot de conclusie: “dan moeten wij den laatste wel kiezen.” Het is niet met volle en blijde toestemming dat we den sociaal-democraat aanbevelen, doch liever toch een man van de uiterste linker, dan van de uiterste rechterzijde. Na de retorische vraag of het gevaarlijk is een sociaal-democraat in de raad te brengen, vervolgt de krant dan met opsomming van kenmerken van Van den Brink: persoonlijke kwaliteiten, integriteit, goed bekend met de zaken van gemeente en staat.

 

Op 19 juli 1907 wordt hij gekozen tot raadslid. Het eerste SDAP-raadslid in Breda en in de zuidelijke gemeenten.

 

 

Sluit de wandeling af met een bezoek aan Café-restaurant “Wilhelmina” nu bekend als Café-restaurant Charelli, naast het oorspronkelijke Concordia-schouwburg gebouw voor een kopje koffie of thee en lekkere appeltaart.

 

 

Vervolg de wandeling met een kleine uitstap naar de Keizerstraat aan uw rechterzijde vanuit Charelli.

 U hebt uitzicht op recente nieuwbouw in de luxe sfeer op het kazerne terrein Chassé.

 

 

 

Achter de Lange Stallen - Keizerstraat - Nonnenveld - Chassé.

 

 

 

Nonnenveld

 

 

 

Achter de Lange Stallen

 

 

 

 

Openbare lagere school aan de Keizerstraat

 

 

 

De huidige Lange Stallen zijn gebouwd in 1765 op de plaats van oudere houten stallen. Die dateren van omstreeks 1682. Zij dienden als onderkomen van cavaleriepaarden. Het pand is van een tweede laag voorzien en in 1980 verbouwd tot winkel-kantoorruimten, jongerenhuisvesting en zolderruimten met de fraaie naam: atelier-woningen. Het pand staat op de gemeentelijke monumentenlijst ter bescherming tegen sloop of verbouwingen die het pand verwoesten, nu op het achterterrein een uitbreiding van het winkelgebied wordt voorbereid.

 

De Keizerstaat is afgeleid van het Keyserhoff, een woonpand op de hoek van Oude Vest en Keizerstraat. Eind negentien, begin twintigste eeuw is deze omgeving een van de slechte woonplekken van de stad. Armoede troef in beroerde woninkjes. Wat niet uit bleef in dit gebied was prostitutie. In 1729 was het Nonnenveld in de stad bekend als “den verachtelijksten hoek binnen Breda” volgens Jacob Campo Weyerman. Oorspronkelijk hoorde het gebied bij het klooster St. Catherinadal. Na aanleg van nieuwe stadswallen werd het Nonnenveld afgesplitst en tussen 1531 en 1534 aangelegd. Het terrein kreeg toen de functie van veemarkt annex turfmarkt. In 1873 wordt het terrein overgedragen aan het Rijk om te dienen als militair oefenterrein. In 1885 werd er een blok van tien militaire woningen gebouwd dat in de volksmond de naam kreeg van de Tien Geboden.

 

Een volstrekt nieuwe ontwikkeling vormt het Chassé-terrein. Op dit voormalige militaire terrein zijn onder supervisie van stedenbouwkundig buro O.M.A. en architect De Geyter en stimulerende leiding van projectontwikkelaar Proper Stok en directeur Peter van de Gugten, met ontwerpen van diverse architecten een aantal woningbouwprojecten gerealiseerd, in de tweede helft van de negentiger jaren tot heden. Het gaat om een campus-concept met los van elkaar in de ruimte gesitueerde appartementenblokken op een ondergrondse parkeerkelder, temidden van een parkachtige aanleg met eikenboombeplanting. Met enige moeite slaagden de plaatselijke woningcorporaties er in, dat ook hier in het bouwprogramma woningen in de sociale huursector werden opgenomen. Op de hoek van de Keizerstraat herbergt een koper omhulsel het plaatselijke pop-centrum Mezz. Het is geïntegreerd in de voormalige officiersmess. Het voormalige kazernegebouw Chassé fungeert nu als Bredaas Stadsarchief en Bredaas Museum. Het Museum biedt u een aardige plek ter afsluiting van deze wandeling.

 

 

Gebruikte bronnen:

 

De opkomst van het socialisme in Breda Dr. C.W. Ten Teije, Stichting Zuidelijk Historisch Contact

 

De straten van Breda, Gerard Otten, Gianotten B.V. Breda 1988

 

De Rode Droom, een eeuw sociaal-democratie in Nederland, Uitgeverij Sun Nijmegen 1995

 

 Geschiedenis van Breda deel III, Drs. M.J.M. Duijghuisen, Gianotten Boekhandel Breda.

 

Breda en het wonen van het volk, artikel ten behoeve van 100 jarig bestaan van S.D.A.P.- P.v.d.A. Breda,  Drs. J.F.A. Smit

 

Ach lieve tijd, uitgeverij Waanders

 

 Breda’s Museum, Breda in Kaart

 

Breda na 750 jaar, Sectie D 2002

 

Singelboek Sectie D 1999

 

 

 

Voor correcties en aanvullingen gaarne reacties aan J.F.A. Smit

 

Kantenbeemd 32 - 4824 NB Breda – 076-5411782

 

Foto’s zijn van stadsarchief Breda.

(wordt vervolgd)

 

 

 

Ingezonden door: Silvia Videler en bewerkt door: Kees Wittenbols.

 

25 November 2007

 

Home

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 



 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BREDA-EN-ALLES-DAAROMHEEN